Arbeidsmarktgedrag aanleren: een leertheoretische verkenning

Als je mijn leeftijd hebt, wordt het lastiger om gehoor te geven aan hoe anderen vinden dat je je moet gedragen. Ik gedraag me op veel manieren als een volwassene in verschillende rollen:  als verantwoordelijke ouder, de kritische consument, de betrouwbare vriendin, en niet onbelangrijk: de bewuste professional.

Begin december kreeg ik een brief van de heer Nollen, die mij erop wees dat men (dat zijn mijn voormalige werkgever en het UWV) nu verwacht dat ik arbeidsmarktgedrag ga vertonen. Let wel, dat is anders dan arbeidsgedrag, want dat is in mijn boekje gelijk aan professioneel gedrag. Arbeidsmarktgedrag is iets dat ik moet leren.

Aangezien dit blog gaat over leren, leek het me aardig om het aanleren van arbeidsmarktgedrag eens vanuit communicatie- en leertheorie te bekijken.

Ander gedrag aanleren is mogelijk, maar gaat meestal niet vanzelf. Soms zit dat gedrag in nieuw professioneel handelen: een bepaalde procedure aanleren, zodat het uiteindelijk 'vanzelf' gaat als de situatie dat verlangt. Door eindeloos oefenen wordt het nieuwe gedrag tot in de perfectie ingeslepen. Denk bijvoorbeeld aan een medische procedure of autorijden. In het eerste geval is het gedrag een gevolg van een bewuste professionele attitude. Leren autorijden gebeurt door veel oefenen en door de motivatie om het rijvaardigheidsbewijs te behalen.

Gedrag aanleren kan ook anders; fout gedrag dat ook ingeslepen is, zoals het fietsen zonder licht, het nonchalant omgaan met vuurwerk of een ongezonde leefstijl. Door middel van PR en Reclame campagnes wordt gepoogd dat gedrag te beïnvloeden en een attitudeverandering teweeg te brengen.

Hieraan ligt de trits kennis, houding en gedrag ten grondslag, bekend vanuit de communicatietheorie. Door toename van kennis kan een attitude veranderen wat leidt tot ander gedrag.

Arbeidsmarktgedrag is in die zin dus een gevolg van toegenomen kennis, en een veranderde attitude. Interessante invalshoek, al zeg ik het zelf. Nu even doorpakken naar het leren.

Gedragsverandering impliceert een leerproces, net zoals elke verandering in je sociale omgeving die je noopt tot aanpassing een leerproces is. In de holistische leertheorie van Knud Illeris is het leren opgebouwd uit drie dimensies in onderlinge samenhang. Het leerproces an sich, dat hij cognitie noemt, de persoonlijke factor, emotie, en de omgeving, ofwel de sociale dimensie. Deze drie dimensies werken op elkaar in.

Als je het leren van arbeidsmarktgedrag vanuit de cognitieve dimensie bekijkt, dan hebben we het over een tamelijk eenvoudig cognitief proces: het gaat over de leerinhoud en hoe ik die moet verwerven. Ik moet weten hoe ik een goed CV opstel, en op welke sites ik die het beste kan uploaden, en hoe ik slim gebruik kan maken van sociale media. Vervolgens moet ik weten hoe ik een sollicitatiebrief schrijf en hoe ik me, in geval van een sollicitatiegesprek, moet gedragen, wat de sociale normen zijn. Dat is allemaal instrumenteel leren: een kunstje onder de knie krijgen en dit reproduceren of toepassen. Knud noemt dat cumulatief en assimiliatief leren.

Ik kan stellen dat ik een groot deel van die leerinhoud reeds heb verworven, ook al is het vele jaren geleden dat ik dat actief gebruikte.

Als we het leren van arbeidmarktgedrag vanuit de emotionele dimensie bekijken, stelt Knud dat psychodynamische processen daar de drijvende kracht voor het leren zijn. Denk daarbij aan motivatie, gevoel, mentale energie, verlangen en noodzaak. Die drijvende krachten hebben ook hun keerzijde, die het leren juist belemmeren en die de vorm aanneemt van blokkades en weerstand. Vanuit Knuds leertheorie bezien, zal ik arbeidsmarktgedrag niet kunnen leren, omdat de emotionele leerdimensie zorgt voor psychodynamische blokkades. Kort gezegd: ik kán het wel, maar ik wíl het niet!

De intrinsieke motivatie is dus nul. Gelukkig heeft het UWV daar wat op gevonden: de externe prikkel die ervoor zorgt dat ik toch arbeidsmarktgedrag ga vertonen, op straffe van het inhouden van de uitkering. Die vorm van leren is dan gebaseerd op het behaviorisme en de geconditioneerde reflex. 

Kort gezegd: ik wil het niet, maar ik moet, anders krijg ik straf.